Tiêu chuẩn âm thanh báo cháy: công trình nào phải lắp?

Nhiều chủ đầu tư nghĩ hệ thống báo cháy chỉ cần chuông và đầu báo khói. Thực tế, với nhà cao tầng, karaoke, bệnh viện hay kho xưởng lớn, tiêu chuẩn Việt Nam còn yêu cầu hệ thống loa thông báo và hướng dẫn thoát nạn, kèm các mức âm thanh cụ thể khi nghiệm thu.

Tại Việt Nam, tiêu chuẩn âm thanh báo cháy chủ yếu nằm ở TCVN 3890:2023 (công trình phải lắp và mức âm cần đạt) và bộ TCVN 7568-16, 7568-19 (thiết bị, thiết kế). Mức âm tối thiểu là 75 dBA cách loa 3 m, cao hơn tiếng ồn nền ít nhất 15 dBA và không quá 120 dBA.

Hệ thống văn bản về tiêu chuẩn âm thanh báo cháy tại Việt Nam

Không có một văn bản riêng tên là “tiêu chuẩn âm thanh báo cháy”. Các yêu cầu nằm rải rác trong nhiều quy chuẩn và tiêu chuẩn PCCC. Có thể hình dung chúng theo ba tầng như sau.

• QCVN 06:2022/BXD và Sửa đổi 1:2023: quy chuẩn bắt buộc về an toàn cháy cho nhà và công trình. Quy chuẩn này dẫn chiếu sang TCVN 3890 về trang bị phương tiện PCCC.
• TCVN 3890:2023: quy định công trình nào phải trang bị hệ thống loa thông báo và hướng dẫn thoát nạn (Phụ lục G), cùng các yêu cầu về mức âm (mục 5.7.2). Đây là văn bản cơ quan PCCC đối chiếu nhiều nhất khi thẩm duyệt.
• Bộ TCVN 7568 (tương đương ISO 7240): phần 16 quy định thiết bị điều khiển hệ thống âm thanh, phần 19 quy định thiết kế, lắp đặt, chạy thử và bảo dưỡng, phần 3 dành cho chuông, còi báo cháy.

Ngoài ra, TCVN 5500 (ISO 8201) quy định dạng tín hiệu âm thanh sơ tán khẩn cấp và được TCVN 7568-16 viện dẫn.

Công trình nào phải lắp loa thông báo và hướng dẫn thoát nạn?

Theo Phụ lục G của TCVN 3890:2023, có bốn nhóm công trình bắt buộc trang bị hệ thống này.

Nhóm công trình	Ngưỡng phải trang bị
Nhà và công trình công cộng	Cao trên 10 tầng hoặc có từ 2 tầng hầm trở lên
Công trình công cộng tập trung đông người: nhà hát, rạp chiếu phim, karaoke, vũ trường, quán bar, hộp đêm, bệnh viện, viện dưỡng lão và tương tự	Từ 50 người trên một tầng trở lên
Gara ô tô, xe máy dạng kín (kể cả gara nằm trong nhà có công năng khác)	Diện tích từ 18.000 m² trở lên
Nhà sản xuất, kho	Diện tích từ 18.000 m² trở lên và có từ 50 người trên một tầng trở lên

Lưu ý ở nhóm nhà xưởng, kho: phải thỏa đồng thời cả hai điều kiện về diện tích và số người. Với công trình cải tạo hoặc đổi công năng, nên làm việc sớm với cơ quan Cảnh sát PCCC để xác định có thuộc diện bắt buộc hay không.

Yêu cầu kỹ thuật theo TCVN 3890:2023

Mục 5.7.2 của TCVN 3890:2023 đặt ra các con số cụ thể mà hệ thống phải đạt. Đây là căn cứ chính khi đo kiểm và nghiệm thu.

Mức âm và độ vượt tiếng ồn nền

• Mức âm tổng thể (gồm cả tiếng ồn nền và tín hiệu) không thấp hơn 75 dBA ở khoảng cách 3 m tính từ thiết bị phát, và không vượt quá 120 dBA tại bất kỳ vị trí nào.
• Tín hiệu phải cao hơn tiếng ồn thường xuyên trong phòng ít nhất 15 dBA, đo ở độ cao 1,5 m so với sàn.
• Trong phòng ngủ (khách sạn, bệnh viện, viện dưỡng lão), mức tổng thể từ 70 dBA đến 120 dBA, đo ngang đầu người nằm ngủ.

Vị trí lắp loa và dải tần

Loa gắn tường phải có mép trên cách sàn ít nhất 2,3 m và cách trần ít nhất 0,15 m. Loa phát cảnh báo và lời hướng dẫn phải tái tạo âm trong dải 200–5.000 Hz, là vùng tần số chứa phần lớn thông tin của giọng nói.

Số lượng, vị trí và công suất loa báo cháy phải được tính để mọi khu vực có người đều đạt các mức trên. Không thể chỉ đặt vài loa công suất lớn ở hành lang.

Khu vực ồn lớn phải có thêm đèn

Ở những phòng có tiếng ồn trên 95 dBA, hoặc nơi người làm việc phải đeo thiết bị chống ồn, âm thanh không còn đủ tin cậy. Khi đó hệ thống phải kết hợp thêm tín hiệu ánh sáng, có thể dùng đèn nhấp nháy.

TCVN 7568-16 và TCVN 7568-19: chuẩn thiết bị và thiết kế

TCVN 3890 cho biết “phải lắp và phải đạt bao nhiêu”. Bộ TCVN 7568 cho biết thiết bị và cách thiết kế hệ thống như thế nào.

TCVN 7568-16:2016 tương đương hoàn toàn ISO 7240-16:2007. Tiêu chuẩn này quy định yêu cầu, phương pháp thử và tiêu chí tính năng cho thiết bị điều khiển và chỉ báo của hệ thống âm thanh khẩn cấp, tức tủ trung tâm, ampli, micro khẩn cấp. Hệ thống có thể phát lời thông báo, tín hiệu báo động và tín hiệu sơ tán theo TCVN 5500. Thiết bị này vẫn được dùng để phát nhạc nền, thông báo thường ngày khi không có sự cố.

TCVN 7568-19:2016 tương đương ISO 7240-19:2007. Tiêu chuẩn này hướng dẫn thiết kế, lắp đặt, chạy thử và bảo dưỡng hệ thống âm thanh dùng cho tình huống khẩn cấp, gồm cả yêu cầu về khả năng nghe được và mức độ dễ hiểu của lời thông báo. Khái niệm “vùng phân biệt về âm thanh” trong phần này giúp chia khu vực có tiếng vang và tiếng ồn khác nhau để tính loa riêng.

Riêng phần chuẩn cho loa (ISO 7240-24) hiện chưa được chuyển dịch thành TCVN. Danh mục trong TCVN 7568-1:2024 vẫn ghi phần này là tài liệu ISO.

EN 54 và BS 5839-8: khi nào cần tham khảo?

EN 54 là bộ chuẩn sản phẩm của châu Âu. Trong đó EN 54-16 dành cho tủ điều khiển, EN 54-24 cho loa, EN 54-4 cho nguồn. BS 5839-8:2023 là quy tắc thiết kế hệ thống báo cháy bằng giọng nói của Anh.

Các chuẩn này không bắt buộc tại Việt Nam. Tuy vậy, chúng thường xuất hiện trong hồ sơ mời thầu của dự án FDI, khách sạn quốc tế hoặc khi tư vấn nước ngoài thiết kế. Vì phần loa chưa có TCVN, chứng nhận EN 54-24 cũng là căn cứ thuận tiện để đánh giá chất lượng loa.

Bảng thông số nghiệm thu âm thanh báo cháy

Hạng mục	Yêu cầu	Căn cứ
Mức âm tổng thể	≥ 75 dBA cách thiết bị 3 m	TCVN 3890:2023, 5.7.2.3
Mức âm tối đa	≤ 120 dBA tại mọi vị trí	TCVN 3890:2023, 5.7.2.3
Vượt tiếng ồn nền	≥ 15 dBA, đo ở cao độ 1,5 m	TCVN 3890:2023, 5.7.2.4
Phòng ngủ	70–120 dBA ngang đầu người ngủ	TCVN 3890:2023, 5.7.2.5
Độ cao loa gắn tường	Mép trên ≥ 2,3 m từ sàn, ≥ 0,15 m dưới trần	TCVN 3890:2023, 5.7.2.6
Khu vực ồn trên 95 dBA	Bổ sung tín hiệu ánh sáng	TCVN 3890:2023, 5.7.2.7
Dải tần loa	200–5.000 Hz	TCVN 3890:2023, 5.7.2.8
Thiết bị điều khiển	Phù hợp TCVN 7568-16	TCVN 7568-16:2016

5 lỗi thường gặp khi áp tiêu chuẩn âm thanh báo cháy

• Lấy số liệu nước ngoài để thiết kế. Tài liệu quốc tế thường nêu mức 65 dB và cao hơn nền 10 dB. TCVN 3890 yêu cầu 75 dBA và cao hơn nền 15 dBA, nên tính theo mốc 65 dB dễ bị thiếu loa khi nghiệm thu.
• Đo tiếng ồn nền lúc công trình vắng người. Karaoke, nhà xưởng hay trung tâm thương mại ồn hơn nhiều khi vận hành. Nên đo nền ở điều kiện hoạt động bình thường rồi mới tính mức vượt 15 dBA.
• Quên khu vực ồn trên 95 dBA. Xưởng máy, phòng máy phát chỉ có loa nén là không đủ, phải bổ sung đèn chớp.
• Lắp loa gắn tường quá thấp hoặc sát trần. Thợ thường bắt loa theo vị trí thuận tiện, dẫn đến sai quy định 2,3 m và 0,15 m.
• Chỉ chú ý độ to, bỏ qua độ rõ lời. Ở sảnh kính, hầm xe có vang lớn, tăng âm lượng có thể làm lời nói khó nghe hơn. Nên tăng số loa âm trần, giảm công suất mỗi loa.

Các quy định PCCC có thể được sửa đổi, và cách áp dụng còn tùy công năng cụ thể. Bạn nên tham khảo đơn vị tư vấn PCCC có chứng chỉ hoặc cơ quan Cảnh sát PCCC trước khi chốt thiết kế.

Câu hỏi thường gặp

Quán karaoke có bắt buộc lắp loa thông báo thoát nạn không?

Có, nếu quán có từ 50 người trên một tầng trở lên theo Phụ lục G của TCVN 3890:2023. Nhóm này áp dụng chung cho vũ trường, quán bar, rạp chiếu phim và bệnh viện.

Mức âm thanh báo cháy tối thiểu là bao nhiêu?

Theo TCVN 3890:2023, mức âm tổng thể không thấp hơn 75 dBA ở khoảng cách 3 m và cao hơn tiếng ồn nền ít nhất 15 dBA. Riêng phòng ngủ, mức tối thiểu là 70 dBA.

Hệ thống loa thông báo nhạc nền có dùng làm loa báo cháy được không?

Được, nếu thiết bị điều khiển đáp ứng TCVN 7568-16 và toàn hệ thống đạt các mức âm của TCVN 3890. Khi có cháy, thông báo khẩn cấp phải đè lên nhạc nền.

Có bắt buộc dùng thiết bị đạt EN 54 không?

Văn bản Việt Nam không bắt buộc EN 54. Tuy nhiên, nhiều hồ sơ mời thầu yêu cầu EN 54-16 và EN 54-24 như một tiêu chí chất lượng.

Nhà xưởng 20.000 m² nhưng ít công nhân có phải lắp không?

Theo Phụ lục G, nhà sản xuất và kho chỉ thuộc diện bắt buộc khi đồng thời rộng từ 18.000 m² và có từ 50 người trên một tầng. Nếu không đạt điều kiện số người thì không thuộc nhóm này, nhưng vẫn cần xác nhận với cơ quan PCCC.