Một đám cháy nhỏ ở khu ẩm thực có thể biến thành thảm họa nếu hàng nghìn khách không biết phải đi đâu. Tiếng chuông báo cháy chỉ cho biết “có chuyện”, nhưng không nói người ta phải làm gì. Vì vậy, âm thanh sơ tán cho trung tâm thương mại, siêu thị ngày càng được chủ đầu tư quan tâm.
Âm thanh sơ tán cho trung tâm thương mại, siêu thị là hệ thống loa và tủ điều khiển chuẩn EN 54, liên động với tủ báo cháy, phát lời hướng dẫn thoát hiểm theo từng vùng. Hệ thống giúp khách phản ứng nhanh hơn chuông, giảm hoảng loạn, và hằng ngày vẫn phát nhạc nền, thông báo bình thường.
Vì sao TTTM cần âm thanh sơ tán bằng giọng nói thay vì chuông?
Khách trong trung tâm thương mại phần lớn là người lạ với tòa nhà. Họ không biết lối thoát nào gần nhất, và thường đứng chờ xem người xung quanh làm gì. Tiếng chuông không xóa được sự chần chừ này.
Một nghiên cứu của David Canter (Đại học Surrey) được tạp chí Building dẫn lại cho thấy chỉ khoảng 13% người phản ứng với tiếng chuông, trong khi 75% hành động khi nghe lời hướng dẫn sơ tán. Nhà nghiên cứu David Purser cũng ghi nhận, qua các đợt sơ tán có theo dõi tại một trung tâm thương mại, nhà hát và tòa văn phòng, rằng thông báo bằng giọng nói giúp thời gian “chần chừ trước khi di chuyển” ngắn hơn và ổn định hơn so với chuông.
Tuy nhiên, chính Purser cũng lưu ý một chiều ngược lại: khi thông báo bằng loa xuất hiện quá dày đặc trong đời sống, người nghe có thể dần “nhờn” và phản ứng chậm hơn. Điều này có nghĩa là nội dung thông điệp và tần suất phát trong ngày cũng quan trọng không kém thiết bị.
So sánh nhanh: chuông báo cháy và âm thanh sơ tán
| Tiêu chí | Chuông, còi báo cháy | Âm thanh sơ tán bằng giọng nói |
|---|---|---|
| Thông tin truyền đi | Chỉ báo có sự cố | Nói rõ chuyện gì xảy ra và đi hướng nào |
| Sơ tán theo vùng | Khó, thường “một kêu tất cả kêu” | Phát lệnh khác nhau cho từng khu |
| Phát trực tiếp | Không | Có micro khẩn cấp cho ban chỉ huy, lính cứu hỏa |
| Dùng hằng ngày | Không | Nhạc nền, thông báo khuyến mãi, tìm trẻ lạc |
| Nguy cơ hoảng loạn | Cao hơn do thiếu thông tin | Thấp hơn nhờ lời hướng dẫn bình tĩnh |
Âm thanh báo cháy TTTM khác gì hệ thống PA thông thường?
Nhiều nơi tận dụng dàn loa nhạc nền sẵn có để “kiêm” luôn báo cháy. Cách làm này rủi ro. Hệ thống PA phổ thông không được thiết kế để tiếp tục chạy khi đứt dây, chập loa hay mất điện lưới.
Âm thanh báo cháy TTTM đúng nghĩa là hệ thống PA/VA (Public Address / Voice Alarm). Trong điều kiện bình thường, nó phát nhạc nền và thông báo. Khi nhận tín hiệu từ tủ báo cháy, nó tự ngắt nhạc, ưu tiên bản tin sơ tán và liên tục giám sát đường dây, amply, nguồn.
Theo ghi chú ứng dụng của Bosch cho hệ thống Plena, TTTM là dạng công trình có rất nhiều vùng loa với công suất khác nhau. Mỗi cửa hàng có thể có nhạc riêng nhưng phải bị hệ thống trung tâm ghi đè khi có bản tin khẩn cấp. Bộ micro của lính cứu hỏa nên đặt gần lối vào chính hoặc lối thoát hiểm.
Cách chia vùng âm thanh sơ tán cho trung tâm thương mại, siêu thị
Chia vùng là phần quyết định hệ thống có “thông minh” hay không. Vùng loa cần bám theo kịch bản sơ tán và vùng báo cháy, không chỉ chia theo tầng cho tiện đi dây.
Thông báo “Sơ tán” và “Cảnh báo” theo từng vùng
Cách phổ biến trong các tài liệu hướng dẫn của Anh là sơ tán theo giai đoạn. Vùng có cháy nhận bản tin “Sơ tán ngay”. Các vùng kế cận nhận bản tin “Cảnh báo, chuẩn bị di chuyển”. Cách này giúp cầu thang và cửa thoát không bị dồn ứ cùng lúc.
Ngoài hai bản tin chính, nên chuẩn bị thêm bản tin mã hóa cho nhân viên an ninh (để kiểm tra trước khi báo động toàn khu), bản tin dừng sơ tán và bản tin thử hệ thống. Ở TTTM có nhiều khách nước ngoài, nên ghi âm song ngữ Việt – Anh.
Gợi ý chia vùng theo khu chức năng
| Khu vực | Đặc điểm âm học | Loại loa gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sảnh atrium, giếng trời | Trần cao, vang nhiều | Loa cột, loa định hướng | Loa âm trần thường bị “nhòe” tiếng ở trần cao |
| Hành lang mua sắm | Ồn vừa, trần thạch cao | Loa âm trần EN 54-24 | Bố trí dày, công suất nhỏ để tiếng đều |
| Siêu thị, khu kệ hàng | Kệ cao che chắn âm thanh | Loa treo, loa hộp | Đặt loa theo lối đi giữa các kệ |
| Khu ẩm thực (food court) | Rất ồn giờ cao điểm | Loa âm trần hoặc loa hộp | Nên có cảm biến tự tăng âm lượng theo độ ồn |
| Bãi xe tầng hầm | Bê tông, vang, ẩm, tiếng động cơ | Loa nén (horn) chống nước | Chọn loại có chứng nhận dùng ngoài trời hoặc môi trường khắc nghiệt |
| Kho, khu kỹ thuật | Ồn máy móc, ít khách | Loa nén | Có thể ghép vùng nhân viên riêng |
Tiêu chuẩn kỹ thuật cần đạt cho hệ thống sơ tán
Thiết bị phải có chứng nhận EN 54
Bộ tiêu chuẩn châu Âu EN 54 là mốc tham chiếu phổ biến nhất cho âm thanh báo cháy. Ba phần liên quan trực tiếp là:
- EN 54-16: tủ điều khiển và hiển thị báo động bằng giọng nói (VACIE), gồm bộ phát bản tin, amply, giám sát lỗi.
- EN 54-4: bộ nguồn và ắc quy đi kèm tủ điều khiển.
- EN 54-24: loa dùng cho báo động bằng giọng nói, được thử về độ bền, khả năng chịu nhiệt và môi trường.
Một điểm hay bị hiểu sai: theo tài liệu giải thích của hiệp hội ZVEI (Đức), chứng nhận EN 54-16 áp dụng cho cả cụm tủ điều khiển như một khối thống nhất. Một chiếc amply rời lẻ không thể tự nhận là “đạt EN 54-16”.
Nghe đủ to và nghe rõ
To chưa chắc đã rõ. Tiêu chuẩn Anh BS 5839-8 đưa ra mức tối thiểu khoảng 65 dB, hoặc cao hơn tiếng ồn nền 10 dB. Độ rõ lời được đo bằng chỉ số STI, mức tối thiểu thường dùng là khoảng 0,5.
Tiêu chuẩn Mỹ NFPA 72 lại yêu cầu tín hiệu cảnh báo cao hơn tiếng ồn trung bình 15 dB (hoặc hơn tiếng ồn lớn nhất 5 dB). Lưu ý là mức 15 dB này áp cho tiếng chuông mở đầu, còn phần lời nói thì được đánh giá theo độ rõ, không phải cứ càng to càng tốt. NFPA 72 cũng yêu cầu tắt các nguồn âm gây nhiễu như nhạc nền khi phát bản tin sơ tán.
Nguồn dự phòng và dự phòng amply
Hai tiêu chuẩn có mốc khác nhau. Theo cách diễn giải BS 5839-8 phổ biến tại Anh, ắc quy cần đủ cho 24 giờ chờ và 30 phút báo động. Còn với NFPA 72, hệ thống thông báo bằng giọng nói cần 24 giờ chờ và 15 phút báo động. Khi thiết kế ở Việt Nam, nên chọn mốc khắt khe hơn hoặc theo yêu cầu của đơn vị thẩm duyệt.
Với amply, BS 5839-8 khuyến nghị khi một amply hỏng thì mức âm tại khu vực có người không được giảm quá 6 dB. Thực tế, các công trình lớn thường thiết kế thêm amply dự phòng tự động chuyển mạch.
7 lỗi thường gặp khi lắp âm thanh sơ tán cho siêu thị, TTTM
| Lỗi | Hậu quả | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Dùng loa, amply PA thường cho báo cháy | Hệ thống có thể “chết” khi chập dây, cháy loa | Chọn thiết bị có chứng nhận EN 54-16, EN 54-24 |
| Chia vùng theo tầng thay vì theo kịch bản sơ tán | Không sơ tán theo giai đoạn được, dồn ứ cầu thang | Thống nhất vùng loa với vùng báo cháy ngay từ bản vẽ |
| Chỉ tăng công suất ở khu ồn | Tiếng to nhưng méo, khách không nghe rõ chữ | Bố trí thêm loa công suất nhỏ, đo STI khi nghiệm thu |
| Nhạc cửa hàng không bị ngắt khi báo cháy | Bản tin bị át tiếng | Liên động ngắt nhạc từng shop qua tín hiệu điều khiển |
| Bản tin dài, lan man, chỉ có tiếng Việt | Khách chần chừ, khách nước ngoài không hiểu | Bản tin ngắn, rõ hướng đi, ghi âm song ngữ |
| Đặt micro khẩn cấp sâu trong phòng kỹ thuật | Lực lượng cứu hỏa khó tiếp cận | Đặt micro gần lối vào chính hoặc phòng trực PCCC |
| Không kiểm tra định kỳ | Ắc quy chai, loa hỏng mà không biết | Lập sổ nhật ký, thử hệ thống định kỳ theo lịch |
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng chung hệ thống âm thanh sơ tán để phát nhạc nền không?
Có. Hệ thống PA/VA được thiết kế để phát nhạc nền và thông báo hằng ngày, và tự chuyển sang chế độ khẩn cấp khi nhận tín hiệu báo cháy.
Hệ thống âm thanh thông báo khẩn cấp có bắt buộc với siêu thị nhỏ không?
Yêu cầu phụ thuộc quy mô, số người và quy chuẩn PCCC hiện hành. Chủ đầu tư nên hỏi đơn vị tư vấn thiết kế hoặc cơ quan thẩm duyệt PCCC để có câu trả lời chính xác cho công trình của mình.
Loa EN 54-24 khác gì loa âm trần thông thường?
Loa EN 54-24 đã qua các bài thử về độ bền, khả năng chịu nhiệt và môi trường. Loại này thường có vỏ kim loại, cầu đấu bằng sứ và cầu chì nhiệt để không làm chập cả đường dây khi bị cháy.
Có nên dùng bản tin ghi âm sẵn hay phát trực tiếp?
Nên có cả hai. Bản tin ghi âm sẵn tự phát ngay khi có tín hiệu báo cháy, còn micro trực tiếp giúp ban chỉ huy điều chỉnh hướng dẫn theo diễn biến thực tế.
Bao lâu cần kiểm tra hệ thống âm thanh sơ tán một lần?
Các tài liệu hướng dẫn tại Anh khuyến nghị nhân viên tự kiểm tra thường xuyên, kết hợp bảo trì chuyên sâu 6 và 12 tháng một lần bởi đơn vị có chuyên môn.
Kết luận
Âm thanh sơ tán cho trung tâm thương mại, siêu thị không đơn thuần là thêm vài chiếc loa. Đó là sự kết hợp giữa thiết bị đạt chuẩn EN 54, cách chia vùng bám kịch bản sơ tán và bản tin rõ ràng, dễ hiểu. Làm đúng từ đầu giúp công trình vừa an toàn hơn, vừa có hệ thống âm thanh phục vụ kinh doanh hằng ngày.
Nếu bạn cần tư vấn thiết kế, chia vùng hoặc chọn thiết bị PA/VA cho công trình, hãy liên hệ Prowave qua website vapa.org.vn hoặc hotline 0946.496.278.
