Một chùm đèn beam đẹp đến đâu cũng sẽ “biến mất” nếu không khí quá trong. Khói chính là thứ giúp ánh sáng hiện hình trên sân khấu. Nhưng chọn sai máy tạo khói, bạn sẽ gặp khói quá dày che mặt ca sĩ, hoặc tệ hơn là làm kêu cả hệ thống báo cháy giữa chương trình.
Máy tạo khói là thiết bị làm nóng dung dịch chuyên dụng để phun ra khói trắng, giúp chùm sáng sân khấu hiện rõ. Có ba nhóm chính: máy khói thường cho khói dày, máy haze cho sương mỏng lơ lửng lâu và máy khói lạnh cho khói bò sát sàn.
Máy tạo khói là gì, hoạt động ra sao?
Máy tạo khói (còn gọi là máy khói, máy phun khói) dùng một bộ gia nhiệt để làm nóng dung dịch khói. Dung dịch hóa hơi, được bơm đẩy ra ngoài, rồi gặp không khí lạnh hơn sẽ ngưng tụ thành làn khói trắng nhìn thấy được.
Vì cần làm nóng, máy khói thường phải chờ vài phút sau khi bật mới phun được. Ví dụ, mẫu ADJ Entour Chill cần khoảng 3 phút, còn Antari ICE-101 cần khoảng 4,5 phút. Phần lớn máy hiện nay có điều khiển từ xa hoặc kết nối DMX để đồng bộ với đèn.
3 loại máy tạo khói sân khấu phổ biến
Ba loại máy dưới đây đều gọi chung là “máy khói”, nhưng hiệu ứng tạo ra khác nhau hoàn toàn. Hiểu đúng từng loại giúp bạn không mua nhầm.
Máy phun khói thường (fog)
Đây là loại phổ biến và rẻ nhất. Máy cho ra những mảng khói dày, cuồn cuộn, nhìn rõ từ xa. Khói tan khá nhanh và không phủ đều, nên hợp với các khoảnh khắc ngắn như mở màn, nhân vật xuất hiện, cao trào bài hát.
Máy haze (máy tạo sương mỏng)
Máy haze tạo một lớp sương rất mỏng, hạt khoảng 1 micromet, gần như không thấy bằng mắt thường. Lớp sương này lơ lửng lâu và phủ đều cả không gian, nên các chùm tia đèn hiện ra sắc nét suốt chương trình. Nhiều máy haze dùng cơ chế nén để phun sương thay vì đốt nóng, giá cũng cao hơn máy khói thường.
Máy khói lạnh (khói bò sát sàn)
Máy khói lạnh vẫn tạo khói như máy thường, nhưng cho khói đi qua khoang làm lạnh trước khi thoát ra. Khói lạnh nặng hơn không khí nên bò sát mặt sàn, tạo hiệu ứng “đi trên mây” cho múa đôi, đám cưới, sân khấu ca nhạc. Mẫu Antari ICE-101 chẳng hạn làm lạnh khói bằng khoang chứa tới 10 kg nước đá, thay cho đá khô.
| Tiêu chí | Máy khói thường (fog) | Máy haze | Máy khói lạnh |
|---|---|---|---|
| Hiệu ứng | Mảng khói dày, cuồn cuộn | Sương mỏng, phủ đều | Khói bò sát sàn |
| Thời gian lưu | Ngắn, tan nhanh | Lâu, ổn định | Ngắn đến trung bình |
| Hợp với | Mở màn, cao trào, sự kiện ngắn | Show ánh sáng dài, quay phim, livestream | Múa, đám cưới, tiết mục lãng mạn |
| Chi phí | Thấp | Cao | Trung bình, tốn thêm đá |
Cách chọn máy phun khói sân khấu theo nhu cầu
Đừng bắt đầu bằng câu hỏi “máy bao nhiêu W”. Hãy bắt đầu bằng câu hỏi “mình cần hiệu ứng gì, trong bao lâu, ở không gian nào”.
- Muốn thấy rõ tia đèn suốt chương trình: chọn máy haze. Nếu sân khấu đã có đèn beam xoay, haze gần như là bắt buộc để chùm tia hiện lên.
- Cần khoảnh khắc “bùng nổ” ngắn: chọn máy khói thường, công suất lớn để khói ra nhanh.
- Cần khói phủ sàn: chọn máy khói lạnh, và nhớ chuẩn bị đá trước giờ diễn.
- Sân khấu có bàn điều khiển ánh sáng: ưu tiên máy có cổng DMX để lập trình khói cùng cảnh đèn. Xem thêm về bàn điều khiển DMX 512.
- Không gian nhỏ, trần thấp: chọn máy công suất vừa phải. Máy quá mạnh sẽ làm phòng mù khói chỉ sau vài giây.
Dung dịch khói: loại nào an toàn?
Dung dịch quyết định cả hiệu ứng lẫn sức khỏe người diễn. Có hai nhóm chính:
- Gốc nước (glycol hoặc glycerin pha nước): phổ biến nhất, ít để lại cặn. Lưu ý propylene glycol trong dung dịch khói khác với ethylene glycol độc hại có trong nước làm mát ô tô.
- Gốc dầu (dầu khoáng): chủ yếu dùng cho máy haze, sương lưu lâu hơn nhưng có thể để lại cặn. Các tài liệu của ESTA nhấn mạnh chỉ nên dùng dầu khoáng tinh chế cao. Dầu chưa tinh chế kỹ có thể chứa chất liên quan đến ung thư.
Ở Mỹ, tiêu chuẩn ANSI E1.5 quy định thành phần và giới hạn phơi nhiễm cho khói làm từ glycol và glycerin. Một báo cáo năm 2017 cho ngành điện ảnh còn khuyên tránh dung dịch chứa diethylene glycol, ethylene glycol và 1,4-butylene glycol.
Các nguồn đánh giá mức an toàn hơi khác nhau. Một số nhà bán lẻ mô tả dung dịch gốc nước là an toàn khi hít phải. Trong khi đó, Sở Y tế bang Washington (Mỹ) ghi nhận nghiên cứu cho thấy tiếp xúc lặp lại có thể gây kích ứng mũi, đường hô hấp. Vì vậy, chỉ dùng dung dịch có bảng thông tin an toàn (SDS) rõ thành phần. Không phun thẳng vào khán giả hay người diễn, và dừng ngay nếu có ai khó chịu. Người có bệnh hô hấp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi làm việc thường xuyên trong môi trường khói.
Máy khói và hệ thống báo cháy
Đây là sự cố hay gặp nhất khi dùng máy khói trong hội trường, khách sạn, trung tâm hội nghị. Với cảm biến, khói sân khấu đủ dày trông không khác gì khói cháy.
- Đầu báo khói quang và đầu báo ion: đều có thể kích hoạt khi khói đủ đặc.
- Đầu báo tia chiếu (beam): lắp ở trần cao, dễ báo động vì khói che tia hồng ngoại.
- Đầu báo nhiệt gia tăng: phản ứng với nhiệt độ tăng đột ngột nên ít bị khói ảnh hưởng hơn.
Cách làm an toàn:
- Hỏi ban quản lý địa điểm trước: nơi đó có cho dùng khói không, dùng loại đầu báo gì.
- Chạy thử máy ở thời điểm chấp nhận được việc báo động, để xem đầu báo phản ứng ra sao.
- Nếu cần tạm ngắt vùng báo cháy, việc này phải do đơn vị quản lý PCCC của tòa nhà thực hiện. Đồng thời phải có người trực quan sát suốt thời gian ngắt.
- Khói có thể trôi sang phòng bên cạnh hoặc vào ống gió, nên đừng chỉ tính riêng khu sân khấu.
- Giữ lượng khói vừa đủ thấy tia sáng, không phun liên tục.
Tuyệt đối không tự ý che hay tháo đầu báo cháy. Mọi thay đổi với hệ thống PCCC phải theo quy định của địa điểm và cơ quan chức năng.
Lỗi thường gặp khi dùng máy tạo khói
| Lỗi | Hậu quả | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Đổ dung dịch haze vào máy khói thường (hoặc ngược lại) | Máy phun kém, có thể hỏng bộ gia nhiệt | Dùng đúng loại dung dịch nhà sản xuất khuyến nghị |
| Bật máy sát giờ diễn | Máy chưa đủ nóng, không ra khói đúng lúc | Bật trước ít nhất 5–10 phút để máy làm nóng |
| Phun khói liên tục, quá dày | Che mặt người diễn, khán giả khó chịu, dễ kêu báo cháy | Phun từng đợt ngắn, ưu tiên haze cho show dài |
| Đặt máy hướng thẳng vào khán giả | Gây ho, kích ứng, sàn trơn trượt do đọng hơi | Hướng máy vào lòng sân khấu hoặc sau cánh gà |
| Không hỏi trước về báo cháy | Báo động giữa chương trình, phải sơ tán | Kiểm tra loại đầu báo và xin phương án với ban quản lý |
| Để dung dịch cũ trong máy lâu ngày | Tắc vòi phun, máy yếu dần | Chạy dung dịch vệ sinh định kỳ theo hướng dẫn hãng |
Khói chỉ thực sự “ăn” khi đi cùng một hệ thống đèn được bố trí hợp lý. Nếu bạn đang lên phương án cho hội trường, tham khảo thêm cách chọn đèn sân khấu hội trường theo từng quy mô.
Câu hỏi thường gặp
Máy phun khói và máy tạo khói có khác nhau không?
Không. Đây là hai cách gọi của cùng một thiết bị, ngoài ra còn được gọi ngắn là máy khói.
Máy khói có độc không?
Dung dịch đạt chuẩn, dùng đúng cách thường không gây hại với người khỏe mạnh. Tuy nhiên, tiếp xúc lặp lại có thể gây kích ứng hô hấp, nên cần hạn chế lượng khói và có thông gió.
Máy tạo khói sân khấu có làm kêu báo cháy không?
Có thể, nhất là với đầu báo khói và đầu báo tia chiếu. Hãy hỏi ban quản lý địa điểm và chạy thử trước ngày diễn.
Nên chọn máy haze hay máy khói thường?
Chọn haze nếu cần thấy tia đèn suốt chương trình. Chọn máy khói thường nếu chỉ cần hiệu ứng ngắn, mạnh và chi phí thấp.
Máy khói lạnh có cần đá khô không?
Không nhất thiết. Nhiều máy khói lạnh hiện nay dùng nước đá thường hoặc khoang làm lạnh để giữ khói sát sàn.
Kết luận
Máy tạo khói không chỉ là “máy phun khói trắng” mà là công cụ để ánh sáng sân khấu hiện hình. Hãy chọn đúng loại theo hiệu ứng cần có: khói thường cho khoảnh khắc mạnh, haze cho show ánh sáng dài, khói lạnh cho tiết mục sát sàn. Dùng dung dịch rõ nguồn gốc và luôn kiểm tra hệ thống báo cháy trước khi diễn. Cần tư vấn trọn bộ thiết bị sân khấu, hãy liên hệ vapa.org.vn qua hotline 0946.496.278.
