Phẩm chất anh hùng trong ảnh của Lương Nghĩa Dũng.

31/07/2017, 10:23 | Giải thưởng HCM-Nhà nước
 
Để tác phẩm đạt được Giải thưởng Hồ Chí Minh là rất khó. Đối với nhà báo, liệt sĩ Lương Nghĩa Dũng lần này càng khó hơn, bởi trong bộ ảnh được  xét tặng Giải thưởng Nhà nước lần trước, tác phẩm “Đấu pháo ở Dốc Miếu” được coi như số một của Lương Nghĩa Dũng. Bức ảnh ấy cũng đã được các nhà nhiếp ảnh Mỹ tuyển chọn in trong cuốn sách ảnh Hồi niệm (Requiem) xuất bản tại Mỹ năm 1997. Bây giờ tìm đâu ra những tác phẩm hay hơn, liệu có bức ảnh nào, hoặc cụm tác phẩm nào trội hơn, thuyết phục hơn? Điều kiện dự Giải thưởng lại phải là các tác phẩm đã từng đoạt giải Nhất, hoặc giải A tại các cuộc thi của Hội chuyên ngành Trung ương, hoặc của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch. Trong khi đó Lương Nghĩa Dũng chưa một lần gửi ảnh tham gia cuộc thi nào, phần vì hơn 6 năm làm phóng viên ảnh, ông liên miên đì hết chiến trường này đến chiến trường khác, rồi không may, ngày 1/5/1972 ông hy sinh tại chiến trường Quảng Trị. Khi đó các con ông còn nhỏ, vợ ông một tay nuôi 4 đứa con thơ, do vậy không có ai đứng ra chọn ảnh, đăng ký tham gia Giải thưởng. Nay các con ông đã trưởng thành, người con trai thứ là nhà báo Lương Xuân Trường ( Phóng viên ảnh TTXVN, báo Nông Nghiệp Việt Nam ) - người vẫn luôn đau đáu với sự nghiệp nhiếp ảnh của bố mình đã trực tiếp đứng ra chọn ảnh, làm hồ sơ, xin tư vấn của những người đồng nghiệp cùng thời với ông, của lãnh đạo Hội NSNAVN để xây dựng được một bộ ảnh xuất sắc, tiêu biểu cho sự cống hiến to lớn của nhà báo, liệt sĩ Lương Nghĩa Dũng và gửi dự xét đợt này. Nhờ vậy, gia đình và bạn bè đồng nghiệp mới có dịp làm được việc ý nghĩa này cho ông. Bên cạnh đó cũng cần phải kể đến sự quyết tâm của các Hội chuyên nghành, bảo vệ các hồ sơ đã qua 3 cấp hội đồng xét tặng khi kịp thời gửi văn bản báo cáo, trình bày lý do khách quan và thực tiễn lịch sử, để góp phần dẫn đến  quyết định hợp tình hợp lý của Thủ tướng Chính phủ khi có chủ trương xem xét lại tiêu chí này đối với những trường hợp đặc biệt.
Ngoài các bức ảnh được in trong cuốn sách “Việt Nam trong ánh chớp lửa đạn” của Lương Nghĩa Dũng, xuất bản năm 2012, chúng tôi phải chọn lại các ảnh trọng điểm trong số hơn 2.300 ảnh của ông được lưu trữ tại kho Tư liệu ảnh của TTXVN. May thay, chúng tôi đã tìm ra bức ảnh “Đánh chiếm cứ điểm 365”. Ảnh mẫu cỡ 6 x 9 cm, phóng  quá đậm, đen kịt, mất hết chi tiết, nhìn thoáng qua, ta thấy bình thường như nhiều ảnh khác. Tuy nhiên,soi kính lúp nhìn kỹ, phóng to lên, chỗ đen kịt ấy hiện lên mờ mờ như khói, mà đúng là khói đạn pháo còn đặc quánh chưa tan phủ kín lô cốt và thi thể người lính Sài Gòn. Chúng tôi giật mình, khâm phục sự lăn xả của Lương Nghĩa Dũng. Cái chốt của seri ảnh là đây và bộ ảnh “Những khoảnh khắc để lại” được hình thành. Nó là ảnh số 5, tột cùng bi tráng, tột cùng khốc liệt.Từ tấm ảnh ấy, chúng tôi chọn lựa lại 4 ảnh khác phù hợp, nêu cao chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tạo thành một cụm tác phẩm hài hòa theo tuyến thời gian từ những năm đầu cầm máy cho đến ngày cuối cùng của ông tại mặt trận, và một tuyến không gian được chuyển dịch từ Bắc vào Nam nơi dấu chân ông đã qua.
Tác phẩm “Lửa vây máy bay Mỹ”. Bức ảnh chụp các khẩu pháo cao xạ 100 ly đang nhả đạn vào máy bay phản lực Mỹ trên bầu trời tỉnh Hải Dương ngày 4/7/1967. Sự dữ dội của trận đánh thể hiện đậm nét ở đầu nòng pháo, lửa đạn sáng rực bung ra từng cụm khói khổng lồ vừa trắng, vừa đen. Đây là khẩu đội 2, phân đội 174 pháo cao xạ Hải Dương. Phía sau khẩu đội này là cả trận địa đồng loạt nổ súng, những quầng lửa, những đụn khói cuồn cuộn dâng cao. Rất hay là bên phải ảnh hiện lên một pháo thủ đội mũ sắt quấn nùn rơm và sau lưng đeo áo giáp rơm tránh mảnh bom đạn, nét đặc biệt của người lính Việt Nam. Tất cả quyết tâm, tất cả sức mạnh của các chiến sĩ đều trút vào nòng súng. Hôm đó đơn vị hạ được 2 máy bay phản lực Mỹ.
Bức ảnh “Lửa vây máy bay Mỹđược chụp từ độ cao của đài quan trắc ra đa.Tại điểm cao này rất nguy hiểm, dễ “ăn” tên lửa Mỹ, vì từ xa máy bay Mỹ đã phát hiện ra sóng ra đa của ta, lập tức chúng phóng tên lửa . Do ham góc đẹp gần như duy nhất này tại các trận địa cao xạ ở đồng bằng, nên Lương Nghĩa Dũng đã nhiều lần bị tên lửa, hoặc bom hất xuống đất tới ngất xỉu.
 

Tác phẩm: Lửa vây máy bay Mỹ.

- Tác phẩm Nữ pháo binh Ngư Thủy” được ra đời trong chuyến công tác dài ngày thứ hai của Lương Nghĩa Dũng tại tuyến lửa Khu Bốn vào đầu mùa hè năm 1968, trong bối cảnh Mỹ thực hiện chương trình ném bom hạn chế, tập trung thả bom vùng trọng điểm từ Nghệ An trở vào. Lần này tôi được đi cùng ông và được ông kèm cặp. Ông hơn tôi 9 tuổi, nhưng tuổi nghề chỉ trước có một năm. Vậy mà tôi cứ ngỡ ông đã vào nghề từ thưở thiếu thời.Bởi thấy ông tác nghiệp thành thạo và xử lý tình huống chuẩn xác, lại có nhiều ảnh đăng báo.Trong chuyến đi, đối với tôi, ông thân thiết như một người anh, một người hướng đạo.
Hôm ấy, vào buổi trưa, cả Đại đội Nữ pháo binh đang nghỉ, ông Dũng và tôi mắc võng nằm trong nhà công sự rộng chừng 40-50 m2, sâu dưới bờ cát khoảng 1,4 m- 1,5 m. Bỗng hồi kẻng báo động vang lên, các cô gái từ trong hầm kèo lao ra ụ pháo, nhiều cô không kịp đội mũ sắt cũng nhảy vào nạp đạn. Tình hình gấp gáp, tầu chiến địch đã câu pháo vào đất liền, chúng vào gần, đã tới đúng tầm bắn của ta. Lệnh đại đội trưởng Nguyễn Thị The dõng dạc: Chuẩn bị…bắn! Các khẩu đội rầm rầm nhả đạn. Khi các nữ pháo binh khai hỏa, máy bay do thám của đối phương phát hiện ra trận địa, bắn pháo khói xuống đánh dấu mục tiêu để pháo hạm ngoài biển bắn vào, máy bay phản lực lao tới dội bom. Thật không tưởng tượng nổi chúng tôi lại gặp một trận đánh kép ác liệt như vậy. Kẻ thù muốn tiêu diệt chúng tôi. Mặc! Càng ác liệt chụp ảnh càng đã.Tôi chụp một khẩu đội, Lương Nghĩa Dũng một khẩu đội, không ai vướng chân ai.Tôi nhăm nhăm đầu nòng pháo lóe lửa thì bấm máy như đã từng chụp pháo cao xạ, nhưng ảnh bị rung, nhòa do bom nổ gần dữ quá.Còn Nghĩa Dũng đặc tả các nữ pháo thủ trong lúc khẩu pháo chồm lên, khói đạn phụt ngược ổ nạp đạn ra phía sau. Kết quả là ảnh do Nghĩa Dũng chụp đẹp bất ngờ. Tôi quá phục! Người xem thấy rõ hai nữ pháo binh trẻ khỏe với chiếc cặp ba lá trên mái tóc búi gọn đang nạp đạn, giật khóa súng, dáng vẻ họ đầy bình tĩnh tự tin.Một vẻ đẹp khỏe khoắn của những cô gái vùng biển, giữ làng, giữ nước mà trước đó và sau đó không ai chụp được. Lần trước (ngày 7/2/1967) tại trận địa này, ông may mắn chụp được tầu chiến Mỹ bị các cô gái bắn cháy, nhưng không chụp được khí thế chiến đấu của các cô, chắc là trận đầu cũng “lớ ngớ” như tôi hôm ấy. Rút kinh nghiệm trận trước, lần này ông đã thành công. Hết trận đánh, chúng tôi quay về nhà công sự thì thấy đầu võng của Nghĩa Dũng bị mảnh bom phạt đứt một miếng to. Lương Nghĩa Dũng cười ha hả khoái chí: “Mình còn ở trong hầm thì toi rồi Thành ạ!”.
 

Tác phẩm: Nữ pháo binh Ngư Thủy

3 - Tác phẩm: “Đưa xe tăng vào trận địa”: Những năm chiến tranh, đêm đêm có các chuyến tầu quân sự trở xe tăng bọc vải bạt rời ga Hàng Cỏ chạy dọc Đường Nam Bộ ầm ầm lao qua Công viên Thống Nhất Hà Nội để vào Nam. Nói là vào Nam, nhưng đường tầu chỉ đến Quảng Bình, Hà Tĩnh, hoặc Nghệ An là hết, còn sau đó xe tăng bò vào Quảng Trị bằng đường nào lại là chuyện bí mật. Bức ảnh “Đưa xe tăng vào trận địa” của Lương Nghĩa Dũng, chụp năm 1971 đã hé lộ một phần bí mật đó. Khe Sanh, Quảng Trị - mặt trận hiểm hóc, ác liệt, muốn đè bẹp đối phương phải có Tăng Thiết giáp. Ém tăng ở bìa rừng, bí mật xuất hiện bất ngờ, sẽ cầm chắc chiến thắng. Tác phẩm thể hiện hình ảnh hai chiếc xe tăng gặp đoạn đường lầy phía Đông Trường Sơn. Bộ đội, dân quân phải gấp rút khênh vác gỗ đến ứng cứu. Nổi bật phía trước nòng pháo là hai chiến sĩ khênh một cây gỗ to dài trên vai, chân lội bùn ngập tới đầu gối, bước đi vội vã. Hút sâu giữa ảnh là một chiến sĩ xe tăng đang dấn bó gỗ cành xuống bùn trước bánh xích, bên cạnh đó có một nữ dân quân vác bó gỗ cành khác đến hỗ trợ. Từ trong xe chiến sĩ lái xe tăng ló ra, mặt lộ vẻ bồn chồn… Tăng không thể rẽ ngang tùy tiện, mà phải đi theo đường công binh chỉ dẫn nếu chệch đường là vấp mìn. Bởi vậy đường lầy cũng phải khắc phục vượt qua. Không có địch rình mò trên trời, thì lại có địch lẩn khuất dưới đất. Nhìn qua tưởng là bình yên, mà thực sự đầy cam go, nguy hiểm bất ngờ. Đây cũng là một bức ảnh đẹp hiếm thấy về binh chủng Tăng Thiết giáp.
 

Tác phẩm: Đưa xe tăng vào trận địa.

4 - Tác phẩm “Xốc tới”: Nổi bật trong ảnh là hai chiến sĩ Giải phóng đội mũ tai bèo đang truy kích địch tại mặt trận Đường 9. Con đường mòn dưới chân họ còn ngổn ngang dấu tích của một trạm gác bị trúng đạn và xác lính đối phương. Một người ôm súng AK, một người ôm khẩu B40, quanh thân họ được nai nịt lựu đạn, bi đông nước, dụng cụ cá nhân… Sự đối lập hình ảnh giữa một bên là bước chân quân Giải phóng và một bên là xác địch bất động chắn ngang đã tạo nên sự tương phản mạnh về một tình huống chiến tranh. Tại Đường 9, Lương Nghĩa Dũng đã nhiều ngày đi cùng và chụp ảnh các trận đánh của đại đội Lê Mã Lương, đơn vị mũi nhọn của mặt trận. Tình cờ, năm 2015, Anh hùng lực lượng vũ trang Lê Mã Lương (nguyên Giám đốc Bảo tàng Quân sự Việt Nam được mời vào Ban biên soạn cuốn sách ảnh “Việt Nam - Cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước (1930-1975)”, do Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch chủ trì. Khi  soạn đến ảnh của Lương Nghĩa Dũng, tôi được nghe lời tâm sự của người anh hùng này - nhân vật đã được Nghĩa Dũng chụp ảnh trên chiến hào năm xưa: “Anh Lương Nghĩa Dũng ở mặt trận kiên cường như những chiến sĩ dũng cảm nhất, có nhiều ảnh tại mặt trận sống động lắm, anh rất xứng đáng với danh hiệu anh hùng. Tiếc thay chúng ta chưa làm được việc đó”.
 
Tác phẩm: Xốc tới
 
5 -Tác phẩm “Đánh chiếm cứ điểm 36”: Chiều 30/3/1972, mở màn cho chiến dịch giải phóng Quảng Trị, Đại đội 1Tiểu đoàn Sơn Mỹ quân Giải phóng Quảng Trị tiến đánh cứ điểm 365. Được pháo binh yểm trợ, sau 30 phút tấn công, vào 17 giờ 30 phút, cứ điểm này đã bị tiêu diệt. Trận mở màn phải thắng, đấy là quyết tâm của bộ đội. Trận mở màn phải có ảnh, đấy là tâm nguyện của Lương Nghĩa Dũng trước khi vào chiến dịch. Do đó ông đề nghị với lãnh đạo chiến dịch cho mình bám sát mũi tấn công và khi ba chiến sĩ lao lên cửa lô cốt trong khói đạn mù mịt cũng là lúc ông đã lấy được khuôn hình chuẩn xác và bấm máy. Đây là thời điểm gay cấn nhất, nguy hiểm nhất, trong bắn ra, ngoài bắn vào, mà thường ở ngoài trời, trống hoác dễ “ăn” đạn hơn. Nó là thời điểm bất lợi nhất cho các chiến sĩ công đồn, cũng là thời điểm tính mạng treo sợi tóc đối với phóng viên chụp ảnh. Bức ảnh thể hiện rõ nét sự dũng cảm tuyệt vời của người lính xung kích, đồng thời cũng nói lên sự quả cảm hết mình của người chụp ảnh. Nguy hiểm là vậy, mà Lương Nghĩa Dũng vẫn ngon lành theo sát bộ đội đến ngày giải phóng tỉnh Quảng Trị. Ông vẫn kịp gửi về Hà Nội những cuộn phim đánh chiếm thị xã Quảng Trị. Tuy nhiên định mệnh khắc nghiệt, sau trận mở màn chiến dịch Quảng Trị, sau bức ảnh này tròn 2 tháng, thì nhà nhiếp ảnh xông xáo của chúng ta phải buông tay máy tại phía Nam huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị khi đi cùng đơn vị xe tăng truy kích địch! Thật đau lòng biết bao.
 
 
Tác phẩm: Đánh chiếm cứ điểm 365

Nhà báo - NSNA Lương Nghĩa Dũng (Bút danh: Nghĩa Dũng)
Sinh năm : 1935
Nguyên quán: Xã Quang Trung, huyện Phú Xuyên, Hà Nội.
Nguyên phóng viên ảnh Thông Tấn Xã Việt Nam.
Huân chương Kháng chiến hạng Nhất
Giải thưởng Nhà nước về Văn học – Nghệ thuật
Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật.

 
Chu Chí Thành

Tin tức khác